دستورهاى تربيتى 

هزار و يك نكته از قرآن كريم
پژوهش و نگارش : اكبر دهقان

www.ghadeer.org\index.html

 جامع ترين اصول اخلاقى

خذ العفو و أ مر بالعرف و اءعرض عن الجاهلين ⁽¹³⁸⁰⁾

اين آيه ى شريفه جامع ترين اصول اخلاقى را بيان مى كند. امام صادق عليه السلام

فرمود: امر اللّه بمكارم الا خلاق و ليس فى القرآن آية اءجمع لمكارم الا خلاق منها⁽¹³⁸¹⁾

هدف بعثت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نيز تتميم مكارم اخلاق است ؛

 قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله : بعثت لاتمم مكارم الا خلاق ⁽¹³⁸²⁾

 ده دستور مهم اخلاقى در مقابله با مخالفان

در آيات 125 تا 128 سوره ى نحل يك سلسله دستورات مهم اخلاقى از نظر برخورد منطقى و طرز بحث ، چگونگى كيفر و عفو و نحوه ى ايستادگى در برابر توطئه ها و مانند آن بيان شده است كه مى توان آن را اصول تاكتيكى و روش ‍ اسلامى مبارزه با مخالفان نام گذارى كرد و به صورت قانون كلى در هر زمان و در همه جا از آن استفاده كرد:

1- دعوت به سوى خداوند از راه حكمت (منطق و استدلال صحيح )؛

اءدع إ لى سبيل ربّك بالحكمة

2- دعوت به سوى خداوند از راه موعظه ى نيكو؛

و الموعظة الحسنة .

3- مناظره و بحث كردن با مخالفان به طريقى نيكو؛

و جادلهم بالّتى هى اءحسن .

4-اگر اين سه روش مؤ ثر واقع نشد و كار از اين فراتر رفت وآن ها دست به تعدّى وتجاوز زدند، دستور مقابله به مثل مى دهد، نه بيشتر؛

و ان عاقبتم فعاقبوا بمثل ما عوقبتم به

5- ولى اگر شكيبايى پيشه كنيد و عفو و گذشت داشته باشيد، اين كار براى شكيبايان بهتر است ؛

و لئن صبرتم لهو خير للصّابرين .

6-  اين عفو و گذشت و صبر و شكيبايى در صورتى اثر قطعى مى گذارد كه بدون هيچ چشم داشتى انجام پذيرد؛ يعنى قربة الى اللّه باشد؛

و اصبر و ما صبرك الاّ باللّه .

7- هر گاه تمام اين زحمات در زمينه ى تبليغ و دعوت به سوى خدا تاءثير نكرد، باز نبايد ماءيوس شد و يا بى تابى و جزع كرد، بلكه بايد با حوصله و خونسردى همچنان به تبليغ ادامه داد. از اين رو، در هفتمين دستور مى گويد: بر آن ها اندوهگين مباش ؛

و لا تحزن عليهم .

8-  با تمام اين اوصاف ، باز ممكن است دشمن لجوج ، دست از توطئه برندارد و به طرح نقشه هاى خطرناك بپردازد، از اين رو، دستور مى دهد از توطئه هاى آن ها نگران مباش و محدود نشو؛

و لا تك فى ضيق ممّا يمكرون .

در پايان به نهمين و دهمين دستور اشاره كرده و مى گويد:

9-  خدا با كسانى است كه تقوا پيشه مى كنند؛

إ نّ اللّه مع الّذين اتّقوا؛

 تقوا در همه ى ابعاد و در مفهوم وسيعش ، از جمله تقوا در برابر مخالفان ؛ يعنى حتى در برابر دشمن بايد اصول اخلاق اسلامى را رعايت كرد. با اسيران معامله ى اسلامى كرد، با منحرفان رعايت انصاف و ادب كرد، از دروغ و تهمت پرهيز كرد و ... .⁽¹³⁸³⁾

10-  خداوند با كسانى است كه نيكوكارند؛

و الّذين هم محسنون .

احسان و نيكى اگر به موقع و در جاى خود انجام گيرد، يكى از بهترين روش هاى مبارزه است و تاريخ اسلام پر است از مظاهر اين برنامه . رفتارى كه پيامبر بعد از فتح مكه با مشركان مكه كرد، معامله اى كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله با وحشى ، قاتل حمزه كرد و او را بخشيد و قصاص نكرد. چنان كه در بعضى از روايات مى خوانيم كه اين آيات در جنگ احد نازل شده است .⁽¹³⁸⁴⁾

 چهار بال اخلاق)عفو صفح غفران رحمت )

چهار كلمه ى فوق چهار مرحله ى رفتارى را نشان مى دهد كه بر حسب اراده و تقوا و تسلط بر نفس ، انسان مى تواند در برابر كسانى كه به او بدى مى كنند، عكس ‍ العمل نشان دهد. اولين گام ((عفو)) است كه معناى آن گذشت و صرف نظر كردن از انتقام و تلافى است . كسى كه عفو مى كند، ظاهرا صرف نظر كرده است ، اما معلوم نيست كدورت و رنجش قلبى اش به صورت اخم و ترشرويى در چهره اش ‍ ظاهر نشود.

((صفح )) گام تكامل يافته ترى است كه آثار رنجش را از صفحه ى صورت و دل پاك مى كند. از اين كامل تر مرحله اى است كه به جاى تلافى و انتقام به كسى كه به ما ستم كرده ، احسان و انفاق كنيم كه اين گام را ((غفران )) مى نامند و دست يازيدن بدان بسيار سخت است .

گام ديگر به عالى ترين مرحله ى انسانيت و اخلاق مانده و آن هم ((رحمت )) است . رحمت يعنى دلسوزى و كمك و مساعدت به محتاج . در اين مرحله ، نه تنها عفو و صفح نشان داده و به كسى كه به ما بدى كرده ، خوبى مى كنيم ، بلكه به حال وى دلسوزى مى كنيم كه چرا از مكارم اخلاق محروم شده و مرتكب اعمال ناشايست شده است .

در اين زمينه به آيات زير توجه كنيد:

·        در رابطه با همسر و فرزندان ؛

و ان تعفوا و تصفحوا و تغفروا فان اللّه غفور رحيم ⁽¹³⁸⁵⁾

·         دعا به درگاه خدا؛

واعف عنّا و اغفر لنا و ارحمنا⁽¹³⁸⁶⁾

·         وظيفه ى توانگران در برابر تهى دستان ؛

و ليعفوا و ليصفحوا أ لا تحبّون أ ن يغفر اللّه لكم و اللّه غفور رحيم ⁽¹³⁸⁷⁾

·         وظيفه ى پيامبر در برابر اهل كتاب ؛

فاعف عنهم و اصفح انّ اللّه يحبّ المحسنين ⁽¹³⁸⁸⁾

 انتخاب بهترين دستورات

خداى سبحان در قرآن كريم مى فرمايد: همه ى دستورات ما زيباست ، ولى شما از ميان آن ها زيباترين را انتخاب كنيد؛ و اتبعوا اءحسن ما اءنزل إ ليكم ⁽¹³⁸⁹⁾

 عدالت زيباست ، ولى شما بكوشيد بالاتر از عدالت قدم برداريد كه آن احسان است ؛

إ نّ اللّه ياءمر بالعدل و الا حسان ⁽¹³⁹⁰⁾

عدل آن است كه انسان ، متجاوز به عرض و جان و مال خود را به سزاى مناسب برساند؛ فمن اعتدى عليكم فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى عليكم ،

 اما اگر از گناه و لغزش او بگذرد، احسن و بالاتر از عدل عمل كرده است . از اين رو خداوند مى فرمايد: ادفع بالّتى هى اءحسن فاذا الّذى بينك و بينه عداوة كأ نّه ولى حميم ⁽¹³⁹¹⁾

 بدى را با خصلتى برتر و نيكوتر دفع كن تا آن كه دشمن كينه توز، با عفو شما، دوست حميم و رفيق گرم شما شود.

در همين زمينه مى فرمايد: قل لعبادى يقولوا التى هى اءحسن ⁽¹³⁹²⁾

 به بندگانم بگو: هنگام سخن گفتن ، بلكه هر رفتارى ، نه تنها بد نگويند وزشتى نكنند، بلكه نيكوترين سخن وبهترين شيوه را انتخاب كنند؛ يعنى در گفتار ((اءحسن الا قوال )) و در رفتار ((اءحسن الا فعال )) را برگزينند.⁽¹³⁹³⁾

 امداد و نصرت الهى در پرتو جهاد نفس

إ ن تنصروا اللّه ينصركم و يثبّت اءقدامكم ⁽¹³⁹⁴⁾

از نظر قرآن كريم بهره مندى از نصرت الهى و امدادهاى غيبى مخصوص جهاد اصغر نيست ، بلكه شامل هر دو جهاد است . زيرا حضرت على عليه السلام پس از يك سلسله دستورات درباره ى جهاد با نفس و رياضت ، به آيه ى فوق استناد مى كند؛ چشم خويش را بيدار نگه داريد و شكم خويش را لاغر كنيد و قدم هاى خود را به كار گيريد و از اموال خود انفاق كنيد و از جسم خود بگيريد و بر جان و روح خويش جود و بخشش كنيد و نسبت به تقويت روحى خود بخل نورزيد. اسهروا عيونكم واضمروا بطونكم واستعملوا اقدامكم وانفقوا من اموالكم وخذوا من اجسادكم وجودوا بها على انفسكم ⁽¹³⁹⁵⁾

در زمين ديگران ، خانه مكن

كار خود كن ، كار بيگانه مكن

كيست بيگانه ، تن خاكى تو

كز براى اوست ، غمناكى تو

تا تو تن را چرب وشيرين مى دهى

گوهر جان را نيابى فربهى

 معناى خوف از مقام پروردگار

و لمن خاف مقام ربّه جنّتان ⁽¹³⁹⁶⁾

خوف از مقام پروردگار يا به معناى خوف از مواقف قيامت و حضور در پيشگاه او براى حساب است يا به معناى خوف از مقام علمى خدا و مراقبت دائمى او نسبت به همه ى انسان هاست ؛ در صورت اول ، مقام ، اسم مكان است و در صورت دوم ، مصدر ميمى .
تفسير دوم با آيه ى أ فمن هو قائم على كلّ نفس بما كسبت ⁽¹³⁹⁷⁾ سازگار است ؛ آيا كسى كه بالاى سر همه ايستاده ، حافظ و مراقب اعمال همگان است ، چون كسى است كه اين صفات را ندارد.

امام صادق عليه السلام در تفسير اين آيه فرمود:

من علم أ نّ اللّه يراه و يسمع ما يقول و يعلم ما يعلمه من خير اءو شرّ، فيحجزه ذلك عن القبيح من الاعمال ، فذلك الّذى خاف مقام ربّه و نهى النفس عن الهوى ؛

كسى كه بداند خدا او را مى بيند و گفته هايش را مى شنود و آنچه را از خير و شرّ انجام مى دهد، مى داند و اين توجه ، او را از اعمال قبيح باز مى دارد، او كسى است كه از مقام پروردگارش مى ترسد و خود را از هواى نفس باز داشته است .⁽¹³⁹⁸⁾

 علل لزوم توكل به خدا

1- او بهترين وكيل و تكيه گاه است ؛ حسبنا اللّه و نعم الوكيل ⁽¹³⁹⁹⁾

2- او تكيه گاه همه ى موجودات است ؛ و اللّه على كلّ شى ء وكيل ⁽¹⁴⁰⁰⁾

3-  او كفايت از ديگران مى كند؛ و من يتوكّل على اللّه فهو حسبه ⁽¹⁴⁰¹⁾

4-  او براى هميشه زنده و به همه چيز آگاه است و بر همه چيز حاكميت دارد؛ و توكّل على الحىّ الّذى لا يموت و سبّح بحمده و كفى به بذنوب عباده خبيرا # الّذى خلق السّموات و الا رض و ما بينهما فى ستّة اءيّام ثمّ استوى على العرش الرّحمن فاسئل به خبيرا⁽¹⁴⁰²⁾

5- او شكست ناپذير و حكيم است ؛ و توكّل على العزيز الحكيم ⁽¹⁴⁰³⁾

6-  او هدايتگر انسان هاست ؛ و مالنا أ لاّ نتوكّل على اللّه و قد هدانا سبلنا⁽¹⁴⁰⁴⁾

7-  رحمت او همگانى و جهان شمول است ؛ قل هو الرّحمن ءامنّا به و عليه توكّلنا⁽¹⁴⁰⁵⁾

 راههاى دعوت به حق

اءدع إ لى سبيل ربّك بالحكمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالّتى هى اءحسن ⁽¹⁴⁰⁶⁾

خداوند سبحان راه هاى هدايت و دعوت مردم را سه گونه معرفى مى فرمايد: حكمت ،

موعظه ى زيبا و جدال نيكو.

حكمت : حجت و دليل يقين آور.

موعظه ى حسنه : گفتارى نيكو كه مايه ى نرم دلى و تاءثر شنونده گردد.

جدال احسن : دليلى براى اقناع و اسكات خصم آورده شود.

شايد اصول سه گانه مزبور، اشاره به طرق استدلال منطقيان باشد كه به برهان و خطابه و

جدل معروف است ؛ ليكن تقييد موعظه و جدال به زيبا بودن ، بيانگر دو نكته ى اساسى

است :

1-آن موعظه اى زيبا و مؤ ثر است كه از زبان واعظ متعظ بيرون آيد؛ يعنى خودش بدان عامل باشد.

2-آن جدالى اءحسن است كه مخاطب را به لجاجت و دشمنى واندارد و از عفت كلام برخوردار باشد و به مقدسات خصم توهين نكند.⁽¹⁴⁰⁷⁾

 برخورد با جاهل

يكى از اوصاف عباد الرّحمن آن است كه به هنگام سخن گفتن با افراد جاهل به آن ها سلام مى كنند (سلامى كه حكايت از بى اعتنايى تواءم با بزرگوارى است )؛ عباد الرّحمن الّذين يمشون فى الا رض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما⁽¹⁴⁰⁸⁾ در اين زمينه ،

قرآن مجيد حضرت ابراهيم عليه السلام را الگو معرفى مى كند كه وقتى عمويش آزر به او اهانت كرد، حضرت به او گفت : سلام عليك ساءستغفر لك ربّى ⁽¹⁴⁰⁹⁾
 

سه جلوه ى ايثار در قرآن

1- ايثار نسبت به مهاجران مدينه ؛ و يؤ ثرون على اءنفسهم و لو كان بهم خصاصة ⁽¹⁴¹⁰⁾

2-  ايثار على عليه السلام هنگام هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به مدينه ؛ و من النّاس من يشرى نفسه ابتغاء مرضات اللّه و اللّه رؤ ف بالعباد⁽¹⁴¹¹⁾

3-  ايثار على و فاطمه و حسن و حسين عليهم السلام هنگام افطار روزه ى نذرى ؛ و يطعمون الطّعام على حبّه مسكينا و يتيما و اسيرا⁽¹⁴¹²⁾

 نياز به موعظه در تمام عمر

از نظر قرآن كريم انسان در تمام مدت عمر نيازمند موعظه و پند و اندرز است ، چه كودك باشد، چه كهنسال ؛ اما اين كه انسان در كودكى نيازمند به موعظه است ، نشانه اش موعظه ى لقمان عليه السلام به فرزندش است ؛ و إ ذ قال لقمان لابنه و هو يعظه ...⁽¹⁴¹³⁾

اما اين كه انسان در سن پيرى و كهنسالى نيازمند به موعظه است ، دليلش ‍ موعظه ى خداوند به حضرت نوح عليه السلام است : إ نّى اءعظك أ ن تكون من الجاهلين ⁽¹⁴¹⁴⁾

--------------------------------------------------------------

1380- اعراف ، 199.
1381- جوامع الجامع ، ج 1، ص 491.
1382- بحار، ج 96، ص 375.
1383- نمونه ، ج 11، ص 455.
1384- نمونه ، ج 11، ص 455.
1385- تغابن ، 14.
1386- بقره ، 286.
1387- نور، 22.
1388- مائده ، 13 ؛ متدولوژى تدبر در قرآن ، ص 250.
1389- زمر، 55.
1390- نحل ، 90.
1391- فصلت ، 34.
1392- اسراء، 53.
1393- تفسير موضوعى ، ج 7، ص 298.
1394- محمد، 7.
1395- نهج البلاغه ، خطبه 183.
1396- الرحمن ، 46.
1397- رعد، 33.
1398- نور الثقلين ، ج 5، ص 197 ؛ نمونه ، ج 23، ص 160.
1399- آل عمران ، 173.
1400- هود، 12.
1401- طلاق ، 3.
1402- فرقان ، 58 59.
1403- شعراء، 217.
1404- ابراهيم ، 12.
1405- ملك ، 29.
1406- نحل ، 125.
1407- الميزان ، ج 12، ص 371.
1408- فرقان ، 63.
1409- مريم ، 47.
1410- حشر، 9.
1411- بقره ، 207.
1412- دهر، 8.
1413- لقمان ، 13.
1414- هود، 46.

پيام رهبرمعظم انقلاب اسلامي به مناسبت حلول سال 1386

مقام معظم رهبري سال 86 را سال "اتحاد ملي و انسجام اسلامي" نام‌گذاري كردند

حضرت آيت‌الله خامنه‌اي، رهبر معظم انقلاب اسلامي در پيامي به مناسبت آغاز سال نو، سال 1386 را سال "اتحاد ملي و انسجام اسلامي" نامگذاري كردند و افزودند: آرزو و اميد همه ايرانيان "استقلال ملي، عزت ملي و رفاه عمومي ملت" است و همه اين اهداف به بركت "ايمان اسلامي، اتحاد كلمه، اميد و عزم ملي، استفاده صحيح از ظرفيت‌هاي كشور و تدبير و تحرك و تلاش" محقق خواهد شد.

به گزارش آموزش نیوز ايشان عيد نوروز را به عنوان "جشن ملي ايرانيان" به فرد فرد ملت ايران، تمامي ايرانيان در سراسر جهان و همه ملتهايي كه نوروز را جشن مي‌گيرند، تبريك گفتند و با اشاره به زيبايي‌هاي فراوان جشن ملي نوروز، افزودند: مستحكم كردن روابط و پيوندهاي عاطفي، شادي و طراوت دلها و نو كردن محيط زندگي از جمله خصوصيات "زيبا، نجيبانه و مهربانانه" نوروز است كه همگي مورد تاييد آيين مقدس اسلام است.

حضرت آيت‌الله خامنه‌اي با اشاره به متبرك بودن سال 1385 به نام مبارك پيامبر اعظم (ص)، خاطرنشان كردند: سال 85 لبريز از نام و ذكر آن بزرگوار بود اما دستيابي به معرفت پيامبر اعظم زماني بسيار گسترده مي‌طلبد و در واقع همه سالهاي ما سال پيامبر اعظم است.

رهبر انقلاب اسلامي، موفقيتها و پيشرفتهاي ايران را در سال 85 بيشتر از تلخي‌ها و توقفها ارزيابي كردند و افزودند: تلاشهاي متراكم در عرصه‌هاي مختلف داخلي از جمله در زمينه‌هاي علمي و اقتصادي و متجلي شدن ابهت ملي ايرانيان در عرصه‌هاي بين‌المللي از نشانه‌هاي پيشرفت‌هاي چشمگير ايران در سال 85 محسوب مي‌شود و اين حركت و تلاش ملي در سال جديد نيز متناسب با نيازهاي ملت، با همت بلند آحاد مردم و مسوولان ادامه خواهد يافت.

ايشان، "بيداري، اميد، عزم عمومي و اعتماد به نفس ملي" را دستمايه حركت به سوي آينده‌اي مطلوب خواندند و افزودند: ملت ايران با نو شدن سال، عزم خود را نو مي‌كند و با ورود به ميدانهاي جديد و در برخورد مدبرانه با چالشها و دشمني‌ها، مسير روشن خود را ادامه مي‌دهد.

رهبر انقلاب اسلامي، "ايجاد تفرقه و تضعيف وحدت ملي ايرانيان" و "به وجود آوردن مشكلات اقتصادي براي متوقف كردن پيشرفت كشور" را دو روش عمده دشمنان براي مقابله با ملت ايران و نظام جمهوري اسلامي برشمردند و با اشاره به ابلاغ سياستهاي كلي اصل 44 قانون اساسي و فراهم بودن زمينه براي فعاليتهاي اقتصادي، افزودند: تلاش اقتصادي همه مردم از جمله نيروهاي ملي و معتقد به آرمانهاي بلند ملت، و استفاده از ظرفيت‌هاي فراوان كشور، خنثي‌كننده تلاشهاي دشمنان براي متوقف كردن روند آباداني و پيشرفت كشور خواهد بود.

حضرت آيت‌الله خامنه‌اي با يادآوري جنگ رواني و تلاشهاي موذيانه دشمنان براي ايجاد اختلاف و تفرقه در ميان ملت ايران و در جهان اسلام، افزودند: دشمنان به بهانه‌هايي همچون قوميت، مذهب و گرايشهاي صنفي، درصدد هستند وحدت كلمه ملت ايران را از بين ببرند و در جهان اسلام نيز اختلافات مذهبي را دامن بزنند و با براه انداختن جنگ شيعه و سني ميان ملت ايران و جوامع اسلامي فاصله ايجاد كنند.